معادن و چگونگى پيدايش آنها اگر بخارهاى محتبس در زمين زياد باشند زلزله و چشمه‌ها و چاهها و قناتها متكوّن مىگردند و اگر زياد نباشند معادن حاصل مىشوند . اختلاف در تركيب بخارها و دودها از نظر مقدار و كيفيت و زمان و مكان باعث اختلاف معدنيات مىگردد . بخارها و دودهاى محبوس در جايى كه بيرون آمدن آنها از زمين ممكن نباشد در يكديگر فعل و انفعال نموده و در نتيجه معدن متولد گشته و با اختلاف در خلط و تركيب از جهت كمّ و كيف و زمان و مكان ، معدن نيز مختلف مىشود ؛ چون اختلاط در جاهاى مختلف زمين متفاوت است ؛ زيرا در يك جا بخارها زياد و دودها كم و در جاى ديگر بر عكس و در جاى ديگر متساوى مىباشند و در هر يك از اين صور اختلاف در طول و قصر زمان و خصوصيات مكان باعث اختلاف معادن مىگردد . اگر بخارها بر دودها غلبه نمايند جواهر شفاف صيقلى كه چكش‌خور نبوده مانند يشم پديد مىآيند . و اگر بر عكس باشد مانند ملح و زاجات حاصل مىشود و اگر مساوى باشند معادن چكش‌خور مانند آهن و مس به وجود مىآيد كه در اصطلاح كيميايى به آنها جسد گفته مىشود . چنان كه چيزى كه اجزاء لطيفه بر آن غلبه دارد ، روح ناميده مىشود . توهم شده كه : آنچه در باب تكوّن كائنات جوّ و غير آنها گفته شد با چيزى كه اهل سفارت و شارعين فرموده‌اند منافات دارد ؛ زيرا ايشان آن امور را به ملائكه نسبت